Van recht op jeugdzorg naar plicht tot opvoeden

Het kabinet-Rutte heeft in het regeerakkoord ingrijpende wijzigingen van het jeugdstelsel aangekondigd. Alle taken van de jeugdzorg zullen gefaseerd worden overgeheveld naar de gemeenten, inclusief de gesloten jeugdzorg, de jeugdbescherming en de jeugd-ggz. De Centra voor Jeugd en Gezin worden de toegang voor alle jeugdzorg van de gemeenten.

Investeren in de gewone ontwikkeling
Om een halt toe te roepen aan de explosieve groei van gespecialiseerde jeugdzorg moet er volgens het Nederlands Jeugdinstituut een jeugdstelsel worden ingericht waarin de ondersteuning op alle niveaus in orde is. Dat begint bij investeren in de gewone, positieve ontwikkeling van kinderen en in opvoedondersteuning voor ouders. Ook kunnen er effectieve, goedkopere en kortere interventies ingezet worden. Met deze uitgangspunten sluit het Nederlands Jeugdinstituut aan bij een recente discussienota over decentralisatie van de jeugdzorg van de Vereniging van Nederlandse
Gemeenten.

Feiten en cijfers
Met het gros van de jeugd gaat het goed. Toch groeit het gebruik van gespecialiseerde jeugdzorg en jeugd-ggz onrustbarend. Nu al verblijven er 20.000 kinderen in 24-uurszorg, 22.000 kinderen in pleeggezinnen en 235.000 kinderen in een bijzondere vorm van onderwijs. Tussen 1997 en 2007 groeide het beroep op de jeugdzorg jaarlijks met 7,4 procent. Voor het komende decennium wordt een verdubbeling van het aantal cliënten voorzien. Als verklaring wordt gewezen op toenemende complexiteit van de samenleving en uitbreiding van het aantal diagnosen, maar ook de inrichting van het jeugdstelsel lijkt de groei in de hand te werken.

Plicht tot opvoeden
De verantwoordelijkheid voor de jeugdzorg wordt overgeheveld van provincies, awbz en zorgverzekeraars naar gemeenten. Het Nederlands Jeugdinstituut vraagt zich bij deze stelselherziening af of het wettelijk recht op jeugdzorg voldoende in overeenstemming is met het VN-Kinderrechtenverdrag: ieder kind heeft recht op een veilige, evenwichtige en stimulerende opvoedingscontext. Het instituut pleit ervoor op te schuiven van individueel recht op jeugdzorg naar de plicht tot opvoeden voor ouders en samenleving. Zo moet er méér aandacht komen voor veilig en evenwichtig opgroeien in de directe omgeving van kinderen: in het gezin, de buurt, de school, opvang en vrijetijdsvoorzieningen.

Positief jeugdbeleid
Daarvoor is volgens het Nederlands Jeugdinstituut allereerst meer aandacht nodig voor positief jeugdbeleid: het optimaliseren van de gewone positieve ontwikkeling, zoals succes op school, talentontwikkeling en actieve participatie. Daarvoor moeten alle opvoeders toegang hebben tot actuele kennis en weten hoe zij de ontwikkeling van kinderen in goede banen leiden en talenten stimuleren.

Pedagogische kwaliteit van de leefomgeving
Vervolgens moet de pedagogische kwaliteit van de leefomgeving verbeterd worden. Dat kan bijvoorbeeld door het jongerenwerk te versterken en door voldoende sport- en speelaccommodatie aan te bieden in de buurt. Beroepskrachten in jeugdvoorzieningen moeten voldoende kennis hebben om veelvoorkomende opvoedvragen van ouders en andere opvoeders te beantwoorden. Centra voor Jeugd en Gezin en zorg- en adviesteams op school spelen een belangrijke rol in de opvoedondersteuning, maar ook bij de inzet van gespecialiseerde hulp.

Zorg: zo licht mogelijk
Voor die speciale ondersteuning geldt het motto: zo licht als mogelijk, zo zwaar als nodig - ook wel het 'stepped-care-model' genoemd. In sommige gevallen is het nodig om het kind te beschermen tegen zijn omgeving, of de omgeving tegen het kind, en zal de opvoeding (tijdelijk) moeten worden overgenomen. In alle stadia moet gebruik worden gemaakt van kennis over effectieve methodieken.

CJG moet eerst zorgen voor preventie en ondersteuning
Het Nederlands Jeugdinstituut waarschuwt voor te snelle inzet van het Centrum voor Jeugd en Gezin als voorziening die naar extra hulp kan verwijzen. Eerst moeten de Centra voor Jeugd en Gezin (CJG's) hun taken op het gebied van pedagogische ondersteuning en preventie gestalte geven. Anders zou de hierboven geschetste samenhang ontbreken en bestaat de kans dat de centra 'verwijsmachines' worden, met een verdere groei van gespecialiseerde zorg tot gevolg.

Bron: NJI